РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ӘДЕБИ-МӘДЕНИ, ТАНЫМДЫҚ ЖУРНАЛ

Шерубай ҚҰРМАНБАЙҰЛЫ. «Мұқағали тілі сөздігі «Абай тілі сөздігінен» кейінгі іргелі еңбек

Шерубай Құрманбайұлы 1964 жылы Алматы облысының Нарынқол ау­данында өмірге келген. 1981 жылы сол өңірдің Қарасаз ауылындағы орта мектепті бітірген соң КазМУ-дың филоло­гия факультетіне оқуға түс­кен.1991 жылдан бастап республика Ғылым академиясы, КазҰУ, Мә­дениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінде жетекші, басшы қызметтерде болды. Фило­логия ғы­лымының докторы, профес­сор ол 4 монография, 100-ден астам мақаланың авторы. Бүгін біз көр­некті ғалымды «Мұқағали тілі сөздігі» еңбегі­не байланысты әңгімеге тартып отырмыз.

– Жуырда «Мұқағали тілі сөздігін» жариялап, жұртшылыққа та­ныс­тыр­дыңыздар. Осы сөздікті жасауға не түрткі болды?

–  Ғылымда белгілі бір тілде сөйлейтін, сол тілдің иесі болып са­налатын халықтың ұлттық құндылықтарын бойына сіңірген, ұлт мә­дениетінен сусын­даған жеке адам деген ұғымды білдіретін «тілдік тұлға»  термині бар. Со­лардың арасында ұлттың тілін жетік біліп, сол тілде сөйлеп қана қоймай, оның сөздік қорының толығуына, стильдік тұрғыдан дамуына өзіндік үлесін қо­сатын тіл қолданушылары бо­лады. Әдетте, ондай тұлғалар ұлт тілін өз шығармашылығында ше­бер пайдалана білген, соңына мол әдеби мұра қал­дырған көрнекті ақын-жазушылар арасынан шығады.

Сондықтан да айрықша тілдік тұлға ретінде ұлт тілі мен әдебиеті­нің да­муына зор үлес қосқан ірі шығармашылық иелерін арнайы зерттеп, олар­дың сөз байлығын, әдеби тілдің лексикалық, стильдік тұрғыдан жетілуіне қосқан үлес­терін анықтау тәжірибесі бар.Тілді тұтынушылардың бәрі бірдей сол тілді шебер пайдаланып, оның дамуына өзіндік үлес қоса бермейді. Ондай қабілет-қарым мен шығармашылық дарын жекелеген тұлғаларға тән қасиет. Жеке автор тілінің сөздігін жасаудың себебі де сонда. Мысалы, ағыл­шындар ХІХ ғасырда У.Шекспир тілі сөздігін, орыстар ХХ ғасырда А.Пуш­кин тілінің сөздігін жасады. Осы тәжірибені ескере отырып, 1968 жылы «Абай тілі сөздігі» жасалды.

2014 жылы түріктер XIII-XIV ғасырда өмір сүрген көне Анадолы дәуірінің  көрнекті ақыны «Юнус Эмренің түсіндірме сөздігін» шы­ғарды. Көріп отыр­ғанымыздай, іргелі жұрттар аса көрнекті ру­ханият өкілдерінің тіл байлығын арнайы зерттеп, жеке автордың сөз қорын көрсететін, қолданған әр сөзі­нің мәнін, контекстік мағы­насын түсіндіретін сөздіктер жасайды. Біз де лекси­ко­графиядағы осы дәстүрге сәйкес айрықша дарын иесі, халықтың сүйікті ақыны Мұқағали мұрасын қолға алған едік. Енді міне, «Абай тілі сөздігінен» кейін араға 50 жылдан астам уақыт салып барып, ХХІ ғасырда «Мұқағали тілі сөздігі» жарыққа шықты.

– Сөздікті қанша уақытта жасадыңыздар? Бұл жобаны кім қаржы­лан­дырды, көлемі, таралымы қанша?

– Сөздікті жасауға 5 жылдай уақыт кетті. 2016 жылдың күзіне қарай жұ­мысты толық аяқтап, басуға ұсынып едік, жоспарға енгізу ісі қайта-қайта кейінге шегеріліп, сол ұсынған мекеменің қоржынында біраз жатып қалды. Содан кейін ол мекемеден алып Мәдениет министрлігі арқылы баспадан шығарып, көпшіліктің қолына жеткізуге тағы да 3 жылдан астам уақыт ке­рек болды.

 Сөздік 2019 жылдың соңына қарай оқырманның қолына тиді. Көлемі – 111 баспа табақ, 1064 бет. Таралымы – 5000 дана. Еңбекті жасауға ешкімнен, ешбір мекемеден, бюджеттен қаржы алып, грант бөлуді сұ­раған жоқпыз. Жобаны өз қалауымызбен қолға алып,барлық жұмысты ақысыз атқардық. Ал сөздікмемлекеттік тап­сырыспен бюд­жет қаржысына шығарылып, барлық кітап­хана­ларға таратылды.

– Бұл  «Абай тілі сөздігінен» кейін жарық көрген іргелі еңбек екенін ға­лымдар, қаламгерлер айтып жатыр. Дегенмен журнал оқыр­­­мандарына осы жұмыс авторларының бірі ретінде мұның көп­шілік­ке, филология ғылымына не үшін керек екенін бір-екі ауыз сөзбен айта кетсеңіз.

– Біріншіден, халық тілінің байлығы жеке тұлғалардың сөз қол­да­нысы арқылы көрініс табады. Мұны әсіресе, шығарма­шы­лық ие­лері­нің туындыларынан анық көруге болады. Мәселен, жыраулар мен би-ше­шен­­дердің ауызша айтқандарынан, ақын-жазу­­­шылардың, ға­лымдар мен журналистердің немесе ұлт тілін терең меңгерген түрлі мамандық ие­лерінің жазбаша мәтіндерінен, шығармаларынан қазақ тілінің сөз бай­лығы мен оның стильдік-функ­цио­налдық мүмкіндіктері ашыла тү­седі.

Өйткені олар ұлттың әдеби тілін жасампаздықпен, шығарма­шы­лық­­­пен шебер пайдалана білетін аса дарынды, ерекше қабілетті тілдік тұлғалар. Махамбет, Абай, Шәкәрім, Мағжан, Жүсіп­бек, Мұхтар, Қасым, Мұқағали, Жұмекен, Әбіш, Мұхтар (Мағауин), Қадыр, Қабдеш, Оралхан, Төлен, Дулат, Баққожа (Мұқай) және басқа да көптеген белгілі қаламгерлер солардың қатарына кіреді. Қазақ мұн­дай тұлғаларға кенде емес.

 Олардың тілін, шығармашылығын зерт­теу қазақ әдеби тілінің қол­данысын, әдеби тілдің өсу-өркендеу, даму жолын зерттеу деген сөз. Екінші­ден, Мұқағали халықтың ең көп оқитын, халқының жүрегіне жол тапқан аса танымал ақындардың бірі. Оның тіл байлығын анық­таумен қатар, ел ішіне кең таралуының сырын ашу үшін де шығар­машы­лығына терең үңілу қажет. «Күпі киген қазақтың қара өлеңін, шекпен жауып өзін қайтарамын» деп жырлаған ақиық ақын тілі­нің сөздігін жасау оның поэзиясының сырын ашуға негіз қалап береді.

Өйткені бұл сөздікте ақынның сөз қолданыс ерекшеліктері, қай сөзді қай мағынада, қай сөзбен тіркестіріп қолданғаны және әр лексикалық бір­ліктің қолданылу жиілігі де көрсетілген. Мұны Мұқа­ғалидың сөздік қорын мағыналық, құрылымдық, дыбыстық және сөз таптары тұрғысынан жіктеп, саралап, жүйелеп беру деп қа­былдаған жөн. Жалпы мұқағалитану үшін, оның әдеби мұрасын филологиялық тұрғыдан, тілдік және әдеби тұрғыдан жан-жақты зерттеу үшін бұл үлкен мүмкіндік.Осы жағынан келгенде сөздікті тек ақын еңбектеріндегі сөздерді әліпбилік тәртіпке салып, мағыналарын түсіндіріп берген сөздік деп қабылдау жеткіліксіз. «Мұқағали тілі сөздігі» статистикалық мол мәліметті қорытып, жүйелеп, грамматикаға қажет дүниелердің қолданысы мен жиілігіне дейін анық­тап, кестеге түсірген, нақты деректерге негізделген са­раптамалық тал­дау жасай отырып жарияланған лингвистикалық зерт­теу десек артық айтқандық болмайды.

– Сөздікте М.Мақатаевтың барлық шығармалары қамтылды ма? Ақын­ның тіл байлығы қалай екен?

– Еңбекті жасауға 2013 жылы «Жалын» баспасынан жарық көрген М.Мақатаев шығармаларының 5 томдық толық жинағы­ның 3-басылымы негіз етіп алынды. Осы жинақтағы ақын шы­ғармаларын­да кездесетін кісі аттары мен жер-су аттары, ол туралы жазылған арнау өлеңдер мен ес­телік­тердің басым бөлігі орысша жазылғандықтан күнделіктерінің тілі сөз­дікке алынған жоқ.

Ақынның өз қаламынан туындаған, қазақша жазылған шығарма­лары түгел қамтылды. Сөздік толық жасалып болғаннан кейін ақын шығар­маларында 13 348 сөз бен 5 035 тұрақты сөз тіркесі, барлығы 18 383 тілдік бірлік қамты­лып, олардың 21 453 мағынаға сараланғаны анықталды. Енді осыларды қоссақ, Мұқағалидың тіл байлығы 39 836 тілдік бірлік болады екен.  Бұл бірліктер оның еңбектерінде 282 мың рет қайталанған.

– Сөздіктің авторлары туралы айта кетсеңіз.

– Бұл жұмысты жасаған төрт автордың төртеуі де тілші ға­лым­дар, фило­логия ғылымының докторлары, профессорлар. Сөздіктің жауапты редак­торы әрі авторы, ҚазССР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты,сөз­дік жасау ісінің хас шебері, қазақ тілінің 10 томдық түсіндірме сөздігінің 8 томының редакторы болған нағыз лексикограф ғалым Байынқол Қалиев. Тағы бір автор белгілі түркітанушы, тілші ғалым, елге кеңінен та­нымал қайраткер, профессор Жансейіт Түймебаев. Ал филология ғы­­лымының докторы, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мем­лекеттік уни­вер­ситетінің профессоры Сәбира Исақова екеуміз осы ғалымдардың шәкірттеріміз.

– Сөздіктің құрылым-құрылысы, өзіндік ерекшеліктері туралы не айтуға болады?

– Мұқағали сөздігі құрылым-құрылысы жағынан негізінен осыған дейін жарық көрген Пушкин, Абай сөздіктеріне ұқсас болғанымен, кейбір өзіндік ерекшеліктері де бар. Олар: етістіктер мен етіс формаларының дәл ақын өлеңіндегідей берілуі, атау сөздерге жал­ғанған грамматикалық формалар­дың жинақталып сөздік соңында көрсетілуі, ақын шығармаларында бірнеше рет кездескен тұрақты тіркестердің бірінші сөзі бойынша бір-ақ рет алынуы сияқты ерек­шеліктер.

Сонымен қатар бұл еңбек  бүкіл ақын шығармаларынан жи­нақ­тал­ған тіл­дік бірліктердің қолданылу жиілігін анықтап, әр ұғымды кес­теге салып, бір­неше қосымшалар түрінде саралап көрсетілуімен де ерекшеленеді.

Яғни, түсіндірме сөздік пен жиілік сөздіктің  қосындысы түрінде жасалуы  «Мұқағали тілі сөздігінің» басты өзгешелігінің бірі. Мәселен, ақын шығар­маларында өте жиі қолданылатын 100 сөз бен бір-ақ рет қол­данылатын сөз­дердің жалпы саны, пайызы көрсетіледі.

Сөздіктің мазмұны мен құрылымын, негізгі нәтижелерін нақты мы­сал, дерек-дәйектер ар­қылы тұжырымдап беретін «Сөз басы», «Сөз арасы», «Сөз соңы» деп аталған талдамалық мақалалар да бұрыңғы сөздіктерде кездесе бермейтін ерек­шеліктің бірі деуге бо­лады.

– Ақынның тілдік-стильдік ерекшелігін көрсететін мол деректер жүйеленіп берілді, сөз байлығы анықталды. Ғалымдар бұл еңбекті қазақ лексикографиясына, мұқағалитануға қосылған елеулі үлес деп бағалап жатыр. Енді оның қандай да бір жаңа зерттеулерге арқау болатынын болжауға бола ма?

– Кез келген көрнекті шығармашылық иесінің мұрасы халық қа­зы­насы. Мұқағали да ел жүрегіне жол тапқан, ұлт тілінің, қазақ поэ­зиясының өркендеуіне елеулі үлес қосқан тұлға. Сондықтан мұндай ірі шығармашылық иелерінің мұрасы әр қырынан, жан-жақты зерт­телу­ге тиіс.

Біз лингвист-ғалым ретінде ақынның тіл байлығын анықтап, тіл­дік тұл­ғаның жеке сөздігін жасадық. Жүйеге түсірілген осы мол деректі пай­далана отырып, ақын мұрасын әлі де әдеби-тілдік тұр­ғыдан терең де жан-жақты зерттеуге болады. Олардың бағыты мен бағдары түрлі-түрлі болуы мүмкін. Бұл енді ғылым өкілдерінің қы­зығушылығы мен ізденісіне байланысты.

Біздіңше, халықтың сүйікті ақыны Мұқағали мұрасына қызы­ғу­шылық, оның ақындық болмысын танып, шығармашылық шебер­лігінің сырына үңілуге деген ізденіс жалғаса береді…

Сұхбатты әзірлеген Жанболат АУПБАЕВ

«Мұқағали» журналы №1, 2020 жыл

Материалдарды көшіріп басқан жағдайда сілтеме жасалуы міндетті

Сайт әкімшілігі

Жаңалықтар

«Мұқағали» журналы, №4, 2022 жыл

Ақын атындағы басылымның кезекті нөмірі «Болашақтың ошағында біз тұтатқан от жансын» деген  Мұқағали Мақатаевтың өлеңдерімен ашылған. Журналда мемлекет және қоғам қайраткері болған Алтынбек Сәрсенбайұлының 60...

«Мұқағали» журналы, №3, 2022 жыл

     Ақын атындағы басылымның кезекті нөмірі Дариға Тілендікелінінің «Нағыз ақынның болмысын Мұқағалидан көрдім» деген сұхбатымен ашылады. Дариға апа өзі куә болған оқиғаларды қызықты, әрі көркем...

«Мұқағали» журналы. №2, 2022 жыл

     Журналдың кезекті саны «Тау – бір аңыз, тау – дастан» атты Мұқағали өлеңдерімен ашылды. Белгілі дінтанушы, ғалым-ұстаз Қайрат Жолдыбайұлымен болған сұхбат «Халқының жанын ұққан...

«Мұқағали» журналы, №1, 2022 жыл

Барыс жылындағы алғашқы нөмірге көрнекті ақын Нұрлан Оразалиннің «Уақыт жаратқан жыр» атты зерттеу мақаласы беріліп отыр.  Жұлдыз Мұқағалиұлының «Менің әкемнің достары» деген естелігі де оқырманды...

«Мұқағали» журналы №6, 2021 жыл

Бұл нөмір «Елордадағы мектепке Мұқағалидың есімі берілді» деген жағымды жаңалықпен басталады. Ақиық ақынның ұрпағы Жұлдыз Мұқағалиұлының өлеңмен өрнектеген ой толғаныстарын оқисыздар.

«Мұқағали» журналы №5, 2021 жыл

Журналдың кезекті саны ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың ақын мерейтойына арнаған Құттықтауымен ашылып отыр. Мұқағалидың 90 жылдық торқалы тойынан толық репортажды да осы саннан оқи аласыздар....