РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ӘДЕБИ-МӘДЕНИ, ТАНЫМДЫҚ ЖУРНАЛ

Әлнұр МЕЙІРБЕКОВ. Аспантаудан ұшқан ақиық

Мен Мұқағали Мақа­таев­пен жаңа түлек, жас талапкер ретінде, жаңылмасам, 1955 жылы сырттай та­ныстым. Осы жылы бұрынғы  «Әде­биет жә­не  искусство» (қазіргі «Жұл­дыз») журналының  ке­зекті бір са­нында  Мұқағалидың  үш өлеңі жа­рияланыпты. Ол кез­де өзіміз ақын бол­масақ та, өлең десе «өліп» тұ­ратынбыз. Сол әдетпен қысқа өлең­дер­ді қызыға оқыдым. Жүйріктің аяқ тас­тасы бірден білін­ген­дей әсер етіп, шын қуандым. «Азамат аман жүр­сін, бо­лайын деп тұр екен!», – деп үлкен  үмітті тілек білдірдім…

Бір күні аудандық «Со­веттік ше­кара» газетінің  ре­дак­циясына  Мұқағалидың өзі келді. Көргеннен-ақ көзім қа­нып, көңілім толды. Тұлғасында ерекше ер келбеті бар екен. Бойы аса биік болға­ны­мен,  шалқақ кеуде, кең иық­та­ры нағыз нар жігітке  жара­тылған. Биік қа­бақ­ты, қызыл шырайлы жүзінде арайлап атқан таң шапағындай шуақ­ты  нұр ойнайды. Адамға кү­лім­сірей  қа­райтын отты  көз­дерінің  жанарында біртүрлі елжіреген жылылықтың, мөп-мөлдір мейірімділіктің  ұясы бардай. Адамды өзіне табын­дыра  тар­тып тұр. «Жап-жас жігіт екен-ау, қа­нат­танса қыран бол­масын кім болжапты!», – деген ой­ға қалдым.

Мұқағали редакцияға бір топ өлең­дерін әкеліпті. «Бұ­лар қандай екен, алғаш­қы қа­нат қағысынан жаза басып, жаңылған жоқ па екен?» – дегендей қызу құ­­марлықпен оқып шық­тым. Жасы­ратыны жоқ, қатты ұнады. «Бәрекелді, кең құ­лаш­тап, өрлей  ұшқан екен», – деп өзім жаз­ғандай көңілденіп, көтеріліп қалдым.

Дегенмен сабыр сақтап, еш­кім­ге тіс жарғамын жоқ. Оның себебі бар. Ол кез­де редакцияға түскен өлең­дердің тағ­дыр-тізгіні Ібітанов Ер­кіннің қолында. Бас­­қаша айт­қан­да, оның: «Ақ дегені – ал­ғыс, қара дегені – қарғыс». Кімге  бол­са да қатал қарайды. Кейде өз деңгейі­мен, өз биіктігімен өлшеп  кете­тіні бар. Ал мен, редактор  ретінде, жау­қазындай жаңа өсіп келе жатқан жас талап­кер­лерді  самал желпі­ген­дей демеп жібе­ру­ге, жылт еткен отты-шоқтарын үрлей түсуге, қам­қор қолмен қол­тықтарынан көтеріп, өз­деріне  өзде­рі­нің сенімін арт­ты­руға бейім тұра­тын­мын. Бірден тауаны  шағылып, меселі қай­тып, талабына тас тимесін, «көш жү­ре түзелер» дейтінмін. Ондайда Ер­кін: «Өлеңді  ойыншық етуге бол­май­ды. Ол – сөз өнерінің  алтын өзегі. Оны былғауға, оны  аздыруға ешкімнің құқы жоқ», – деп  отырып алатын. Ен­дігі жерде  Еркінді үгіттеу – үйдей тас­ты аунатумен тең болатын. Ол қа­сиетін  іштей өте жоғары баға­лайтынмын. Бірақ көзінше қолпаштамайтынмын.

Сонымен, өзім оқып шыққаннан кейін Мұқағалидың әлгі өлеңдерін  Еркіннің қолына ұстаттым. Оған то­лық оқы­ға­ным­ды айттым да, өз пікірімді әдейі ашпай ір­кіп, тұйық қалдырдым. Еркін де бірер күн бұл жөнінде ләм демей үнсіз жүрді. Ақы­ры ағынан жарылып: «Мұқаң­ның өлең­дері жақсы екен», деді  шын сүй­сі­ніп. «Бас төреші» айтқан соң бас шайқау жоқ. «Советтік шека­раның» ке­зекті  санында Мұқаға­лидың  өлең­дерін суре­ті­мен  жа­риял­ап, сәт-сапар тіледік. «Көп оқы, ізден, қанаттан, нұр жауар ер­ге та­лап­тан», – деген тақырыпты ірі әріп­­тер­мен  көрнекті етіп  бердік. Бұл ау­дандық газеттің  тұңғыш «Сәт-са­пары» еді. Кейінгі жылдары  үз­бей қайталап жүрдік. Оның ақыры ре­дакция жанынан әдеби  бірлестік құрылуына жалғасты…

Айтпақшы, әлгі «Сәт сапарда» Мұ­қа­­­ға­ли суретке жол-жол  қызыл жолақ, тор көз жейде киіп түскен еді. Галстук бай­ла­май, жағасын айқара ашып тас­та­ған бо­латын. Жалын шашқан жас ақынның бейнесі пейіш төрінен шыққандай сон­ша­лық сүйкімді еді. Содан бері қырық жыл­дан аса уақыт өтсе де сол бейнесі әлі көз алдымда  күлімдеп тұр.

Сол 1955-1960 жылдары  Мұқағали еркін  көсілген өрен  жүйріктей құлашын кең­­ге сілтеген еді. Шынайы шабыттан  шымырлап шыққан шығармалары бірінің соңынан бірі түйдек-түйдек туындап жат­ты. Қазақ әдебиетін дүр сілкін­дір­ген­дей қызу қуатты, көркем  келбетті, то­лысқан сом тұлғалы, тамаша туынды – «Ильич» поэмасы да осы кезеңде жа­зыл­ды. Оның көптеген басқа  өлеңдері мен әйгілі «Большевиктер» поэмасына дейін «Советтік  шекараның» бет­те­рінде үзбей  жарияланып тұрды. Ол жыл­дары  ақын­ның өзі де риза  көңілмен үнемі еске алып отыратын.  «Ел-жұртыма ақын ретінде  та­ныстырған алғашқы азаншым ғой – бұл газет», – деп  рақаттана күлетін. Шынында, «Әдебиет және  искусство» журналының  сонау 1955 жыл­ғы  ақ ниетін  жақсы ырым жорал­ғы­сы деп санасақ, одан кейінгі  Мұқа­ға­ли­дың  әдеби  өміріндегі  тұңғыш  тұ­сауын кескен аудандық газет еді. Мұны  даусыз ақиқат деп  әркім-ақ ашық айта алады.

Парасатты ақын өзі бір жылдан аса қызмет істеген, бөлім  меңгерушісі ретінде дара тұлғасын танытқан аудан­дық газет  редакциясымен, оның  ұжымы­мен кейін де байланысын үзген жоқ. Оны қаламдас болған  жолдас-жора­лары да ұмытқан емес. Бұл пәниден көш­кеннен соң да үзбей еске алып жүр­ді. Сол ізгі ниетпен  Мұқағалидың  есімін есте қалдыру үшін  бірінші рет батыл талпыныс жасап, редакция  жанындағы әдеби  бірлестікті  ақын атымен атауға бірауыздан сөз байласты. Бұл зор құр­меттеу сезімінен туған ақ жүрек­тердің  әділ  үкімі еді…

Әрине, Мұқағалидың  көзі тірісінде оның қадір-қасиетінің  барлығын  біле білдік, талантының барлық қырын айқын аңғара алдық дей алмаймыз. Олай де­сек, жан ауыртар жалғандыққа  ұрынар едік. Ақиқатын айтқанда, ақбе­рен ақын­ның көз талатын биік шыңдарын  бар­лап, шыңырау тереңдерін түптеуге біз­дің  өреміз жеткен жоқ.

Бірақ, өресі жететін үлкен жүректі, зор дарынды, асқақ ақыл иелері болды. Әттең, тұлпарды тайынан танитын Әб­ділда Тәжібаев сияқты ақтілекті аб­зал жандар көп кездесе бермейді-ау!.. Өмір  соқпағының  кейде сондай  қияға тартып, шытырманға салып кете­тін тұстары да бар ғой…

Әйткенмен шын талант өзіне ғана сенеді, жолында кездескен  кедер­гі­лер­ді кесе, бөгеттерді  бұза отырып, ол өз бағдарынан, өз мақсатынан айнымақ емес. Мұқағали  сондай  кеу­делі, кемел ақын, қатарынан асып туған текті тұлға еді…

Жадыңа жатталғандай  ұмытыл­май­тын, ойыңа оралып, есіңе түсе  беретін тағы бір мәнді әңгіме бар. Маусым айы аяқталып қалған мезгіл. Түскі үзілісте жұ­мыстан келіп, үйде әлденеменеге  ай­налып отырғанмын. Ой-санаң бір нәрсеге қатты аударылып  кетсе, бас­қа­ны елемей, естімей қаласың. Мен де  үйге адам  кіргенін аңғармай қалыппын. Аяқ астынан «Ассалаумағалейкүм, Әл­аға!» деген ажарлы  дауысқа селк ете түстім. Әбүйір болғаны, жеке отырған едім. Қасымда біреу болғанда: «Сұра­пыл соғыста  от кешкен, өне бойын оқ тескен, жапыра қуып, жау  қашырған жауын­гердің  сыйқын қара, құдай-ау, сә­­лемдескенге селк етіп, жүрегі аузы­нан  шығып  кете жаздады», – деген  ма­­зақ күлкіге  белшемнен  бататын едім. Оны да ойлап үлгермей қалт бұ­рылып, жалт қарасам, үлкен есікті екі  иығымен тіреп, ақсия  күліп Мұқағали тұр. Құшақ­таса кеттік. «Әлаға жер­ді сағынып кел­дім, елді сағынып кел­дім, ер-аза­мат­тарды сағынып келдім. Бір серпілмесем болатын емес!», – деді.

Көптен көріспеген екеуміздің  әңгі­ме­міз оңай үйлесіп, жақсы  жарасып жүре берді. Сырласа отырып, Әйнек жең­гесіне ерке наз  білдірді. «Бірсыпырадан бері  қолыңыздан дәм татпа­дым. Арқар-құлжаның, ешкі-текенің, қоңыр-қызыл еліктің еттерінен  келіс­тіріп пісіретін  қара қуырдағыңызды аңсадым» – деп  күлді. Жең­гесі де  жар­қын рай танытып: «Өзің есіктен  ат­тағаннан-ақ жеңсік асыңды  әзір­леуге кіріскенмін. Қазір дайын болады», – деп жатыр…

Мұқағали  үлкен терезенің алдына барып, тау жаққа қызыға  қарап тұрды. Бір кезде  оқыс бұрылып:

–    Әлаға, осы мен  қандай  ақын­мын? – деді.

Ақкөңіл баладай ашық берген  сұ­ра­ғына мен әзіл  қоспай шын  ниетімді  білдірдім.

–    Дау жоқ, мықты ақынсың, жақ­сы ақынсың!

–    Ал онда қандай азаматпын?

Мен күлдім, сәл  іркіліп барып тіл  қаттым:

–    Әрине, жаман  емессің.

Алдыңғы лебімнен соңғы  тынысым жасықтау шықса керек.

Мұқағали езу тартып күлді:

–    Әлаға, сіздің  мені қалай  баға­лай­­тыныңды айтпасаңыз да білем. Дегенмен,  көмейіңізде бір нәрсе тұрған тә­різді… Кейбіреулер мені сыртымнан «ағаш атқа» мінгізеді, ішеді, өзін-өзі бағаламайды деседі. Мейлі ғой. Кімнің аузын жабарсың. Түсіне білгенге, менің  өмірімнің алтын өзегі – өлеңім. Одан қымбаттым да, одан қасиеттім де жоқ. Сол үшін  мен арымдай асыл өлеңім­ді ішпеймін, өлеңімді жоғалт­паймын. Үлкен-үлкен  мақсатым бар. Соның бір бұтақ, бір буынын орын­да­ғанда  шыңға шығып, көкке ұшқым кеп кетеді. Шын  шабыттан  туған өлең­дер­дің  желігі желден де күшті, қызық-қуанышы – құдірет лебіндей қуатты. Міне, сондай  жағдайда ғана «боз аттың» басын  тартпай, сілтеп-сілтеп жіберемін. Ол жағдайымды біреу түсінсе, біреу  түсінбейді. Шын сырым осы,  Әлаға…

Дайын дастарқанға шақыру әңгі­мені шорт үзді. Мұқағали  өзі тілеп дайындатқан қуырдақты қарбыта-қарбыта асап, соншалық тәбеті тарт­қандай сүйсініп жеді. «Қолың бал-ау, жеңге, қолың бал», – деген  мақтауын да қоса отырды…

Негізгі бұйымтайын кетерінде ғана айтты: «Әлаға, бүгін ауылға баруым керек. Қарасазды сағындым. Мініп баруға  машинаңызды беріңіз!» – деді.

Есік алдына  жеңгесі Әйнек үшеуі­міз қолтықтасып шықтық. Ортамызда екі қолын екеуміздің  иығымызға артып тұ­рып, тауға,  Байынқол шыңдарына  біраз көз  жүгіртіп, қимағандай сәл  күрсінді. Сөйтті де  мойнын бұрып, «Әлаға, сіздердің  үйлеріңізге  осы менің  соңғы келгенім болар!», – деді елжі­ре­гендей жұмсақ үнмен.

Жүрек солқ ете түсті. «Қой-қой, Мұ­қа­ғали ол  не дегенің», – деп  шы­рыл­дап кеттік. Әрине, ол сәтте ақынның әулиедей айтқаны келетінін, жылға толмай дүниеден өтетінін білгеміз жоқ…

«Мұқағали» журналы, №10, 2009 жыл

Материалдарды көшіріп басқан жағдайда сілтеме жасалуы міндетті

Сайт әкімшілігі

Жаңалықтар

Алаш жырының ақиығы

мерейтойлық репортаж 90 жылдық мерейтойды  қорытындылау қара күзге тап келді. Сол күні таулы өңірде қар қылаулады. Алайда ауа...

«Мұқағали» журналы, № 4, 2021 жыл

Журналды ашқан кезде ақиық ақынның «Жырласам ба екен, жыласам ба екен, білмеймін» деген тақырыппен топтама өлеңдерін оқисыздар. ҚР Мәдениет және...

«Мұқағали» журналы, № 3, 2021 жыл

     Журналдың кезекті саны Мұқағали Мақатаевтың  «Шолпан» поэмасымен ашылады. Талғар ауданында әкім болған марқұм Жолан Омаровтың «Мұқағали – жүз жылда бір туатын ғажайып дарын» атты...

«Мұқағали» журналы, №2, 2021

Журнал әдеттегідей «Жебесімін жезтаңдай бабалардың» деген атпен берілген Мұқағали өлеңдерімен ашылып отыр. Одан кейін Әбділда Тәжібаевтың Жамбыл Жабаев туралы естелігімен және Әбіш Кекілбаевтың «Жыр патшасының...

«Мұқағали» журналы, №1, 2021 жыл

Журналдың бұл саны Мұқағали Мақатаевтың 90 жылдығына арналды. Ақын атындағы басылым ҚР Мемлекеттік хатшысы Қырымбек Көшербаевтың мерейтойлық...

«Мұқағали» журналы №4,2020 жыл

Бұл нөмірден ақын ауылы Қарасазға ақ қарғаның қалай келгенін оқисыздар. Мұқағали Мақатаевтың дәрігерлерге арналған жырларына қайтадан қанығасыздар. 85 жылдығына орай ел-жұрты есіне түсірген құрдас...